Historia wsi Pogórze — od pierwszych zapisów po dziś

Kawał dziejów Kępy Oksywskiej widziany z perspektywy jednej kaszubskiej wsi.

Historia Pogórza jest starsza, niż większość osób się spodziewa. Pierwsze zapisy dotyczące tego terenu sięgają średniowiecza, a więc czasów, gdy o Gdyni nikomu się jeszcze nie śniło. Cała Kępa Oksywska, na której leży nasza wieś, pojawia się w dokumentach już w pierwszej połowie XIII wieku. To wtedy tutejsze ziemie trafiały w ręce zakonów i stawały się dobrami kościelnymi. Dla zwykłego mieszkańca oznaczało to konkretne zależności, daniny i porządek, który obowiązywał przez pokolenia. Warto o tym pamiętać, bo dzisiejszy spokój wsi wyrósł na naprawdę długiej i niełatwej przeszłości.

Dobra klasztorne i pierwsi gospodarze

W średniowieczu o losach Kępy Oksywskiej decydowali możni tego świata i zakony, którym nadawano tutejsze ziemie. Namiestnik gdańsko-pomorski wraz z żoną przekazał okoliczne tereny norbertankom z Żukowa, a część później trafiła do cystersów z Oliwy. Zakonnicy zakładali ośrodki gospodarcze, budowali kaplice i porządkowali osadnictwo według własnych potrzeb. Pogórze było w tym układzie jedną z wielu wsi duchownych, czyli takich, które należały do dóbr kościelnych. Mieszkańcy uprawiali ziemię, łowili ryby w pobliskiej zatoce i płacili to, co należało się właścicielom. Ten rytm pracy i zależności trzymał się tu przez stulecia, mimo że władcy i granice zmieniały się wokół całkiem często.

Krzyżacy, Rzeczpospolita i czasy pruskie

Panowanie krzyżackie na tych ziemiach trwało od początku XIV do połowy XV wieku. Terenami nadmorskimi zarządzał wtedy specjalny urząd rybacki z siedzibą w Pucku, bo ryby były tu towarem realnym i cennym. Po wojnach z zakonem okolica wróciła w granice Rzeczypospolitej i pozostała częścią województwa pomorskiego. Później przyszły rozbiory i długi okres pruski, kiedy Pogórze znalazło się w prowincji Prusy Zachodnie. Zmieniały się urzędy, języki dokumentów i nazwy zapisywane po niemiecku, ale ludzie w większości zostawali ci sami. Kaszubi trwali przy swojej mowie i katolickiej wierze, co w tamtych warunkach nie było wcale oczywiste. Ta uporczywość przy własnej tożsamości to jedna z najważniejszych rzeczy, jakie warto zapamiętać z tej części historii.

Powrót do Polski i narodziny Gdyni

Prawdziwy przełom przyszedł po pierwszej wojnie światowej. W lutym 1920 roku Pomorze wróciło do Polski, a symboliczne zaślubiny z morzem odbyły się nieopodal, w Pucku. Powołano wtedy powiat pucki, do którego weszły okoliczne wsie, w tym Pogórze. Kilka lat później, tuż obok, zaczęto budować Gdynię i jej wielki port, co całkowicie odmieniło charakter tej części wybrzeża. Nagle spokojna, rolnicza okolica znalazła się w sąsiedztwie prężnie rosnącego miasta. Dla Pogórza oznaczało to nowe możliwości, ale też pierwsze napięcia związane z granicami, bo miasto potrzebowało ziemi i ciągle się rozrastało.

Podzielone Pogórze

Z czasem część historycznego Pogórza została włączona w granice Gdyni i dziś funkcjonuje jako miejska dzielnica. Reszta pozostała wsią i sołectwem w gminie Kosakowo. To dlatego jedna nazwa opisuje dziś dwa różne organizmy, które z poziomu ulicy potrafią wyglądać jak jedna całość. Dla mieszkańców różnica bywa jak najbardziej praktyczna, bo dotyczy urzędów, adresów i tego, kto odpowiada za drogę pod oknem. O tym, gdzie dokładnie przebiega ta granica i co z niej wynika, piszemy szerzej w dziale Położenie i dojazd. Warto tę różnicę rozumieć, zwłaszcza kiedy ktoś dopiero się tu wprowadza albo szuka działki.

Ślady historii, które widać do dziś

Historia zostawiła w Pogórzu ślady, na które łatwo dziś nie zwrócić uwagi. Widać ją choćby w nazwach ulic, bo znaczna ich część upamiętnia polskich pisarzy i poetów, od Prusa i Sienkiewicza po Miłosza i Modrzejewską. To świadomy ukłon w stronę kultury i języka, o który przez lata trzeba było walczyć. Kaszubska nazwa wsi, Pògòrzé, wciąż jest w użyciu i przypomina o miejscowych korzeniach. Nasza miejscowość nie ma może okazałego zamku ani znanego z podręczników zabytku, ale ma coś innego. Ma ciągłość, czyli ludzi, którzy od pokoleń mieszkają na tej samej ziemi i pamiętają, skąd pochodzą. Jeśli chcesz poznać tę okolicę od strony przyrody i miejsc wartych zobaczenia, zajrzyj do działu Okolica i atrakcje, a codzienne sprawy współczesnego sołectwa znajdziesz w części o życiu wsi.